Giriş
Bugün İsrail Devleti’nin bulunduğu topraklarda yüzyıllar boyunca farklı imparatorluklar, devletler, hanedanlıklar hâkim olmuştur. Osmanlı Devleti 1500’lerden 1900’lerin başına kadar bölgede yaklaşık 400 yıllık bir hâkimiyet kurmuştur. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra ise bölge, İngiliz manda yönetimine geçmiştir. İsrail, 14 Mayıs 1948 yılında bağımsızlığına ilan etmiş ve kısa süre içinde diğer devletlerce tanınmıştır. Siyonist hareketin ana akımı olan “Aliyah” bağımsızlık sürecine kadar kararlı bir şekilde ilerlemiştir. Tevrat 137. Mezmur’da geçen “Seni unutursam ey Kudüs, sağ elim hünerini unutsun! Eğer seni anmazsam, eğer Kudüs’ü baş sevincimden üstün tutmazsam, dilim damağıma yapışsın” cümleleri Aliyah akımının düşünce sistemini özetler. Bu anlayışa göre İsrail halkı bir araya gelmeli ve bir devlet kurmalıdır.
İkinci Dünya Savaşı’nın ardından Hitler’in Yahudilere karşı izlediği politikalar ve öncesinde var olan antisemitizm, bir İsrail Devleti kurulmasını daha meşru hâle getirmiştir. 1800’lerin sonundan İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemden günümüze kadar dünyanın farklı yerlerinden İsrail’e göç eden Yahudiler, İsrail’de homojen siyasi ve dinî bir ideoloji olmasını ve sosyolojik birliği zorlaştırmaktadır.
Sosyolojik Yapı ve Siyasete Yansıması
İsrail’in çok çeşitli etnik yapısı ve farklı coğrafyalardan aldığı göçlerin getirdiği sosyal farklılıklar siyasete ve dolayısıyla da seçmen davranışlarına direkt olarak yansımaktadır. Kabaca ülkedeki beş seçmen prototipi şu şekildedir:
Seküler kesim: Batı kökenli ve genellikle orta-yüksek gelir seviyesine sahip topluluğa işaret eder. Bu topluluk merkez, merkez sol ve demokrat partilere oy verme eğilimindedir.
Geleneksel-Muhafazakâr kesim: Genellikle Orta-Doğu, Kuzey Afrika ve Yemen kökenli kişileri temsil etmektedir. Siyasi eğilimleri merkez sağ ve sağ olmakla birlikte, güçlü lider figürü ve sert ve tavizsiz dış politika yaklaşımları onların ayrışan özelliklerindendir.
Ultra-Ortodoks prototipine sahip kesim: Kendi kapalı komünitelerinde yaşayan, dinî eğitimler alan, doğum oranı yüksek, dindar kesimi temsil ederler. Kendi cemaatleri içinde Hahamlar meclisinin aldığı kararları tam bağlılıkla uygularlar. Topluluktaki gençlerin zorunlu askerlik yapmamaları konusunda oldukça hassastırlar.
Radikal Sağcı kesim: Hem dindar hem de oldukça milliyetçi bir topluluğu oluşturmaktadır. Aşırı sağ eğilimleri ve dinî Siyonizm partileri, seküler kurumlara olan güvensizliklerinin temelini oluşturmaktadır. Filistin’e karşı sürdürülen sert politikaları Büyük İsrail İdealleri doğrultusunda desteklemektedirler.
Nüfusun azımsanmayacak bir kısmını oluşturan Müslüman, Hristiyan ve Dürzi İsrail vatandaşları ise kendi değerlerine ve çıkarlarına öncelik vererek diğerlerinden ayrışan bir tutuma sahiptirler. Seçimlere katılım oranlarının düşüklüğü hasebiyle sonuçları belirgin bir şekilde etkilemektedirler.
İsrail’in yoğun savunma harcamaları ve güvenlik yapısı, dış mali yardımları ve askerî transferleri stratejik bir zorunluluk hâline getirmektedir. En büyük maddi destekçilerinden biri Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’dir. ABD ve İsrail ilişkileri tek taraflı bağımlılıktan çok iki taraflı pazarlık ilişkisine dayanmaktadır. Her ne kadar ABD, İsrail’in iç ve dış ilişkilerinde yönlendirme yapabiliyor olsa da İsrail de ABD iç siyasetine kritik zamanlarda nüfuz edebilmektedir. Ayrıca İsrail siyasi temsilcileri için Washington ile olan ilişkilerin iyi olması halkın onlara bakışını etkilemektedir. Washington tarafından doğrudan bir karalama yapılması herhangi bir İsrail siyasetçisinin izlenimini oldukça kötü etkileyecek ve bu etki seçim sonuçlarına yansıyacaktır.
İsrail’in tek kamaralı meclisi olan Knesset toplam 120 sandalyeye sahiptir. İktidar olacak koalisyon için en az 61 sandalyenin desteği gerekmektedir. En parçalı nispi seçim sistemlerinden birine sahip olan İsrail’in tamamı tek bir seçim bölgesi olarak kabul edilmektedir. Seçmenlerin bağımsız adaylara değil de parti listelerine oy veriyor olması potansiyel liderin sahip olduğu ideolojiden çok partinin yürüttüğü politikalara ve kampanyalara odaklanmayı getirmektedir. Ek olarak, seçim barajının çok düşük olması, neredeyse 4 sandalyeye sahibi olmak, küçük partilerin meclise girmesini kolaylaştırmaktadır. Bu da seçim sonunda hiçbir partinin mutlak iktidar olamamasına ve çoğunluk oyu almış parti liderlerinin küçük partilerle uzun süre pazarlık yapmasına neden olmaktadır. Ayrıca, İsrail’de mutlak bir iktidar olamamasının en temel sebeplerinden biri yukarıda bahsettiğimiz üzere seçmen kitlesinin çok farklı etnik kökenlere ve dinî bölünmüşlüklere sahip olmasıdır.
Geçtiğimiz dönemin Başbakanı olan Binyamin Netanyahu, İsrail siyasetinde oldukça prestijli bir geçmişe sahip olmakla birlikte, ilk başbakanlık döneminde yolsuzluk ve diğer pek çok iç sorun ile Knesset kararıyla düşürülmüştür. İlerleyen zamanlarda maliye bakanı olarak görevine devam eden Netanyahu dönemin başbakanı Ariel Şaron’un Gazze şeridinden çekilme kararına karşın stratejik bir hamle ile görevinden istifasını istemiştir. Böylece 2005 yılında yeniden parti başkanlığına seçilmiş ve ardından 2009 yılında yeniden başbakanlığa yükselmiştir. Sağ tabanın desteğini almış ve maliye bakanlığı görevinde yaptığı reformlarla siyasi izlenimini iyileştirmiştir. Ancak günümüze yaklaştığımızda 2023 yılında Netanyahu’nun devam eden yolsuzluk davalarına paralel olarak çıkan yargı paketi ülkede ciddi protestolara neden olmuştur. 2024 yılında yargı paketi iptal edilmiş ve bu da hükûmet ile yargı makamı arasındaki gerilimi tırmandırmıştır. İç siyasette var olan siyasal iktidarsızlık, farklı etnik ve dinî grupların çıkarlarına yönelik talepleri, seçim yapısı, Filistin’in yasadışı işgali, Gazze’deki soykırım, ülke içindeki dinamikleri derinden sarsmış ve âdeta sistemsel bir zelzele yaratmıştır.
Sonuç
İsrail’in bulunduğu coğrafyayı düşman olarak algılaması, onu varlığını devam ettirmek için askerî üstünlük sağlamaya itmektedir. John Mearsheimer’ a göre devletler uluslararası sistemde tamamen güvende hissetmezler ve bu da onları bulundukları bölgenin hegemonu olma arzusuna yaklaştırır. İsrail’de hem iç hem dış politikada herhangi bir krizin varoluşsal bir kriz olarak kodlanması, muazzam bir askerî yatırım ve çeşitli hukuki ihlallerin meşrulaştırılmasına yol açmaktadır. Bu strateji, İsrail’in siyasi kimliği hâline gelmiş olsa da bölgedeki silahlanma yarışını ve tansiyonu artırmaktadır. Ayrıca dış politikada alınan kararlar iç siyaseti de etkilemekte ve sonunda hükûmet temsilcisi, karizmatik lideri alt etmektedir. Uluslararası sistemde devletlerin sahip oldukları güç doğrultusunda dengeleme stratejileriyle hareket etmeleri ve krizlere barışçıl çözümlerle yaklaşılması hem iç hem de dış politikada iktidar sağlayacaktır. Aksi çözüm yolları Netanyahu gibi karizmatik liderlerin sahneden inmesine ve başka bir isimle tarih tekerrürüne neden olacaktır.