Bir ülkenin sınırları yalnız kara parçalarından ibaret değildir. Kıyı ötesinde bulunan unsurlar o ülkenin ayrılmaz parçalarındandır. Türkiye açısından bu gerçek, Ege Denizi ve Doğu Akdeniz’de yalnızca siyasi değil, aynı zamanda ekonomik, askerî ve hukuki bir meseleye dönüşmektedir. Bugün tartışılan konu yalnızca adaların sahip olacağı deniz alanları değil, hakların açık denizlere hangi ölçüde uzanacağı ve güç dengelerinin nasıl dağılacağıdır. İşte Mavi Vatan doktrini bu durumun tam merkezinde yer almaktadır. Türkiye’nin denizlerdeki geleceğine ilişkin stratejik bir perspektif sunan Mavi Vatan, çıkarlarımızı bir bütün olarak ele almaktadır.
Mavi Vatan’ın karşısındaki sorun özellikle Ege Deniz’inde Yunanistan ile karşımıza çıkmaktadır. Yunanistan’ın çok sayıdaki adalarının ülkemize yakın oluşu, yetki alanlarının mutabakat içinde belirlenememesine sebebiyet vermektedir. Yunanistan, adaların ana kara gibi yetki alanı oluşturması gerektiğini savunurken, Türkiye bu durumun hakkaniyet ilkesine aykırılığını öne sürmektedir.
Anlaşmazlığın merkezindeki asıl soru şudur: Adaların varlığı kıyı ülkenin yetki alanını ölçüsüz biçimde sınırlandırabilir mi? Yetki alanlarını belirleyen 2674 sayılı Karasuları Kanunu’na göre Türkiye, Ege’de 6 mil, Karadeniz ve Akdeniz’de 12 mil kuralını uygulamaktadır. Yunanistan’ın bu sınırı 12 mil olarak belirleme isteği yetki alanını önemli ölçüde sınırlama ihtimalidir. Meis Adası bu meselenin en net örneklerinden biridir. Türkiye kıyılarına yaklaşık 2 km mesafede bulunan adaya Yunanistan lehine tam yetki tanınması Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki haklarını önemli ölçüde sınırlandırmaktadır. Bu yaklaşımın bir diğer yansıması ise Sevilla Haritası’dır. Yunan adalarına geniş bir yetki alanı tanıyan ve hukuki bağlılığı bulunmayan bu çalışma, Türkiye’nin hareket alanını daraltan bir sınırlandırma anlayışını temsil etmektedir. Bu nedenle 1995 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) tarafından kabul edilen casus belli kararı, Türkiye’nin dengeyi koruma hamlelerindeki siyasi adımlardan biridir.
Uluslararası hukukun hakkaniyet ilkesinin yanında en büyük dayanaklardan biri de Türkiye’nin Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS)’ne taraf olmamasıdır. Buna rağmen, “Sözleşmeye taraf olmadığı için deniz hukukundaki hiçbir kurala uymak zorunda değildir.” gibi bir yorum yapmak yanlış olacaktır. Bu noktada Türkiye, teamül niteliği kazanmış normları uygularken Ege Denizi’nin kendine özgü coğrafi koşullarını görmezden gelerek aleyhine hüküm doğuracak koşulların karşısında durmaktadır. Bu nedenle Türkiye’nin yaklaşımı, deniz hukukunu tamamen reddetmekten ziyade uluslararası hukukun sunduğu hak ve ilkeleri özel coğrafi koşulların gerçekliğini vurgulayarak ve ulusal çıkarlarını koruyarak yorumlamaktır.
Bu bağlamda, Mavi Vatan doktrininin doğuş ve gelişme sürecinden bahsetmek yararlı olacaktır. Mavi Vatan kavramı, 2006 yılında Amiral Cem Gürdeniz tarafından yaratılmış, uzun süren çalışmalarla Tümamiral Cihat Yaycı ile birlikte geliştirilerek doktrinsel bir çerçeve kazanmıştır. Temel yaklaşım, yetki alanının sadece kıyı güvenliğinden ibaret olmadığını ve karasuları, münhasır ekonomik bölge ve kıta sahanlığı gibi bölgeleri de kapsadığını savunmaktadır. Bu nedenle, Akdeniz, Karadeniz ve Ege Denizi bir bütün olarak ele alınmakla birlikte birbirinden bağımsız konular değil, Türkiye’nin hem jeopolitik konumunu hem de denizlerdeki hareket serbestisi meselesini etkileyen ortak bir plan olarak ele alınmaktadır. Yunanistan’ın Mavi Vatan yaklaşımına karşı bu hassasiyeti de doktrinin “kurumsallaşma” ihtimalinden kaynaklanmaktadır. Türkiye’nin iddialarının sadece siyasi söylemden ibaret olmaması, aksine stratejik ve teknik temellere dayalı ve yıllardır geliştirilen bir plan olması da bu hassasiyeti hararetlendirmektedir. Yunanistan’ın balıkçılık faaliyetlerindeki kısıtlamalarına Türkiye’nin itirazı, Yunanistan’ın yeni düzenlemelerini deniz parkları üzerinden sunması, karşılıklı NAVTEX ilanları ve deniz araştırmaları hakkındaki itirazlar bu rekabetin tek bir alanda sürmediğinin göstergesidir. Aynı şekilde Doğu Akdeniz’deki gelişmeler de Ege’dekilerden bağımsız değildir. Bu bağlamda, Mavi Vatan doktrininin kanuni bir temele dayanması Türkiye’nin denizlerdeki geniş kapsamlı faaliyetlerini hem hukuki bir dayanağa hem de belirgin bir çerçeveye oturtabilir. Kaynakların araştırılması, deniz araştırmaları, balıkçılık, denizaltı kabloları ve boruları gibi konularda da yetkilerin netleştirilmesi, Türkiye’nin stratejik hareket alanını arttırabilir ve belirleyebilir.
Sonuç olarak, Mavi Vatan yalnızca Türkiye’nin kıyıdaşlarıyla yaşadığı güncel siyasi gerilimler üzerinden değil, jeopolitik güç, hukuki hak ve sorumluluklar, ekonomik potansiyel ve uzun vadeli güvenlik çıkarları çerçevesinde şekillenen stratejik bir yaklaşımdır. Ege ve Doğu Akdeniz’deki uyuşmazlıklar, yetki alanlarının sadece hukuki sınırlandırmadan ibaret olmadığını ve bir güç dengesi meselesi olduğunu ortaya koymaktadır. Mavi Vatan’ın Türkiye için yalnızca bir haritadan ibaret olmadığı, hukuki bağlamın ekonomik bağımsızlık ve ulusal güvenlikle kurduğu bir ilişki olduğu da açıktır. Nihayetinde denizlerdeki yetki alanı sadece askerî kapasite ile değerlendirilmemeli, büyük resimde hukuki hakları, coğrafyanın imkânlarını ve ekonomik çıkarları ne ölçüde bütünleştirilebildiği ile değerlendirilmelidir. Geleceğin önemli bir kısmının denizlerde olduğu düşünüldüğü zaman, vatanın yalnızca topraklarımız değil, aynı zamanda suyun altı da olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
Fotoğraf: Anadolu Ajansı