Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), kökleri ortak tarih, dil, kültür ve coğrafi bağlara dayanan, günümüzde ise Türkistan jeopolitiğinde kurumsal bir güç merkezine dönüşen stratejik bir entegrasyon modelidir. Bu kurumsal yapılaşma sürecinin ilk somut adımı, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından ortaya çıkan yeni jeopolitik gerçeklikler doğrultusunda, 1992 yılında Türkiye’nin başkenti Ankara’da düzenlenen “Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi” ile atılmıştır. Başlangıçta liderlerin dönemsel olarak bir araya geldiği bir istişare forumu niteliğindeki bu zirveler, Türk dünyasının entegrasyon potansiyelini ortaya koymuş ve zamanla daha hukuki ve kurumsal bir zemine oturma ihtiyacını doğurmuştur. Bu doğrultuda, 3 Ekim 2009 tarihinde imzalanan Nahçıvan Antlaşması’nın, Türk dünyasının kurumsallaşma tarihinde bir milat teşkil ettiği söylenebilir. Bu antlaşmayla birlikte süreç, devlet başkanlarının liderliğinde daimî sekretaryaya sahip hükûmetlerarası bir yapı olan “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi” (Türk Keneşi) olarak yeniden yapılandırılmıştır. Konsey, ekonomik ilişkilerden eğitime, ulaştırma hatlarından ortak kültürel mirasa kadar geniş bir alanda iş birliği mekanizmaları üreterek üye devletler arasındaki çok taraflı ilişkilerin hukuki altyapısını tahkim etmiştir. Küresel sistemdeki güç kaymaları ve bölgesel güvenlik dinamikleri, bu entegrasyonun kapsamının daha da genişletilmesini zorunlu kılmıştır. Kasım 2021’de İstanbul’da düzenlenen tarihî 8. Devlet Başkanları Zirvesi’nde alınan kararla organizasyonun adının “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesi, yapının bölgesel bir iş birliği örgütünden küresel ölçekte etkisi olan bir devletlerarası bloklaşmaya yöneldiğinin ilanı olmuştur. TDT, bu isim değişikliğiyle birlikte “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi”ni de kabul ederek, siyasi eş güdüm, ekonomik entegrasyon ve dijital dönüşüm gibi alanlarda uzun vadeli ve stratejik hedefler belirlemiştir. Bu genişleme ve derinleşme süreci, 11 Kasım 2022’de düzenlenen 9. Semerkant Zirvesi’nde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC)’nin TDT’ye gözlemci üye olarak kabul edilmesiyle yeni bir diplomatik boyut kazanmıştır. KKTC’nin gözlemci üye statüsü kazanması, Türk dünyasının jeopolitik sınırlarının Doğu Akdeniz’e kadar uzanan bir bütünlük arz ettiğini göstermesi ve uluslararası alanda Kıbrıs Türk halkının haklı davasına verilen kolektif desteği somutlaştırması bakımından tarihî bir kırılma noktası olarak kayıtlara geçmiştir.
TDT, kurumsal olgunluğunu pekiştirirken olağanüstü ve gayriresmî zirveler vasıtasıyla bölgesel krizlere ve ani gelişmelere refleks gösterme kabiliyetini de artırmıştır. Nitekim 16 Mart 2023 tarihinde Ankara’da düzenlenen Olağanüstü Zirve, Türkiye’de yaşanan deprem felaketinin ardından “Afet-Acil Durum Yönetimi ve İnsani Yardım” temasıyla toplanmış ve sivil savunma alanında kurumsal iş birliğini derinleştiren kararlara imza atmıştır. Hemen ardından 3 Kasım 2023’te Kazakistan’ın başkenti Astana’da düzenlenen 10. Zirve ise “Türk Devri” mottosuyla gerçekleştirilerek savunma sanayisi, güvenlik ve ekonomik entegrasyon başlıklarında yeni bir dönemin kapılarını aramıştır. TDT’nin ulaştığı bu jeopolitik olgunluk aşamasında, 5-6 Temmuz 2024 tarihlerinde Azerbaycan’ın sembolik öneme sahip kültür başkenti Şuşa’da düzenlenen Gayriresmî TDT Zirvesi, “Ulaştırma Bağlantısı ve İklim Hareketi ile Sürdürülebilir Bir Gelecek İnşa Etmek” ana temasıyla toplanmıştır. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in ev sahipliğinde gerçekleşen bu kritik zirveye Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, Özbekistan Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Kırgızistan Cumhurbaşkanı Sadır Caparov, KKTC Cumhurbaşkanı Ersin Tatar, Macaristan Başbakanı Viktor Orban, TDT Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev ve TDT Aksakallar Konseyi Başkanı Binali Yıldırım katılım göstermiştir. Türkiye Cumhuriyeti ise Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz tarafından temsil edilmiştir. Karabağ’ın kurtuluşunun ve Türk dünyasının dayanışmasının sembolü olan Şuşa’da bir araya gelen liderler, Hazar geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru’nun geliştirilmesi, ulaştırma hatlarının güvenliği, dijital gümrükleşme ve küresel iklim kriziyle ortak mücadele gibi stratejik başlıkları ele almıştır. Şuşa’da yakalanan ivmenin ardından TDT, kurumsal takvimini 6 Kasım 2024 tarihinde Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te düzenlenen 11. Devlet Başkanları Zirvesi ile sürdürmüştür. “Türk Dünyasının Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes İçin Güvenlik” temasıyla toplanan bu olağan zirvede, Türk Dünyası Şartı’nın kabul edilmesi, Ortak Türk Alfabesi çalışmalarında kaydedilen ilerleme ve sivil koruma mekanizmalarının tesis edilmesi gibi kurumsal ve kültürel derinliği artıran kararlar alınmıştır. Takip eden süreçte, 2025 yılı içerisinde Macaristan’ın başkenti Budapeşte’de düzenlenen Gayriresmî TDT Zirvesi ile örgütün Doğu Avrupa ve Avrupa Birliği hattındaki stratejik açılımı tahkim edilmiş, ardından Azerbaycan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen 12. Devlet Başkanları Zirvesi ile bölgesel ulaştırma, enerji güvenliği ve finansal entegrasyon (Türk Yatırım Fonu operasyonelliği) başlıklarında önemli adımlar atılmıştır.
TDT’nin kurumsal evriminde gelinen bu safha, örgütün çeyrek asrı aşan birikimini ve ulaştığı en üst jeopolitik olgunluk düzeyini temsil eden 13. Devlet Başkanları Zirvesi ile taçlanmıştır. Türkiye Cumhuriyeti’nin ev sahipliğinde başkent Ankara’da gerçekleştirilen bu tarihî zirve, örgütün temellerinin atıldığı 1992 Zirvesi’ne simgesel bir gönderme yapmakla kalmamış, Türk dünyasının küresel mimarideki rolünü yeniden tanımlayan kararlara sahne olmuştur.
Bu çalışma kapsamında kurumsal tarihçesi ve geçirdiği evreler özetlenen TDT’nin, bugünkü güncel entegrasyon düzeyini yansıtan 13. Zirvesi ve bu zirve neticesinde devlet başkanları tarafından oy birliğiyle kabul edilerek ilan edilen Ankara Bildirisi detaylı bir şekilde incelenecektir. Söz konusu zirvenin ve Ankara Bildirisi’nin Türk dünyasının siyasi, askerî-güvenlik, ekonomik, teknolojik ve sosyokültürel entegrasyonuna olan yapısal etkileri çok boyutlu bir değerlendirmeye tabi tutulacaktır.
TDT’nin Zirveleri
TDT’nin kurumsal evrimini, stratejik yönelimlerini ve entegrasyon düzeyini belirleyen ana karar organı, üye devletlerin en üst düzeyde temsil edildiği Olağan Devlet Başkanları Zirveleridir. Teşkilatın resmî veri tabanı ve kurucu belgeleri incelendiğinde, bu zirvelerin ilkinin Sovyetler Birliği sonrası ortaya çıkan jeopolitik boşlukta bir istişare forumu olarak tasarlandığı, zamanla ise uluslararası hukuki kişiliğe sahip bağlayıcı bir hükûmetlerarası yapıya dönüştüğü görülmektedir. Bu süreçte atılan ilk somut adım 1992 yılında Ankara’da düzenlenen “Türk Dili Konuşan Ülkeler Zirvesi” olmuş; dönemsel liderler buluşması şeklinde başlayan bu liderler diplomasisi, 3 Ekim 2009 tarihinde imzalanan Nahçıvan Antlaşması ile kurumsal bir nitelik kazanarak “Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyi” (Türk Keneşi) yapısını doğurmuştur.
Teşkilatın tarihsel gelişiminde niteliksel bir sıçramayı temsil eden 8. Devlet Başkanları Zirvesi, Kasım 2021’de İstanbul’da gerçekleştirilmiştir. İstanbul Zirvesi, yapının adının “Türk Devletleri Teşkilatı” olarak değiştirilmesiyle bölgesel bir iş birliği mekanizmasından küresel ölçekte iddia sahibi devletlerarası bir bloka geçişin ilanı olmuştur. Bu zirvede kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi”, teşkilatın siyasi eş güdüm, ekonomik entegrasyon, ulaştırma ve dijital dönüşüm alanlarındaki uzun vadeli stratejik hedeflerini kayda geçirmiştir.
Entegrasyonun jeopolitik derinliğini artıran bir diğer kritik eşik, 11 Kasım 2022 tarihinde gerçekleştirilen 9. Semerkant Zirvesi’dir. Bu zirvede KKTC’nin TDT’ye gözlemci üye olarak kabul edilmesi, Türk dünyasının jeopolitik etki alanının Doğu Akdeniz’e kadar genişlediğini teyit etmiş ve Doğu Akdeniz’deki stratejik dengeler açısından tarihî bir kırılma noktası oluşturmuştur.
Kurumsal takvimin bir diğer önemli aşamasını oluşturan 3 Kasım 2023 tarihli 10. Astana Zirvesi, “Türk Devri” mottosuyla toplanarak savunma sanayisi, güvenlik iş birliği ve ekonomik entegrasyon başlıklarında somut hukuki altyapıların oluşturulmasını sağlamıştır. Bu ivme, 6 Kasım 2024 tarihinde Kırgızistan’ın başkenti Bişkek’te düzenlenen 11. Devlet Başkanları Zirvesi ile sürdürülmüştür. “Türk Dünyasının Güçlendirilmesi: Ekonomik Entegrasyon, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes İçin Güvenlik” temasıyla icra edilen Bişkek Zirvesi’nde, Türk Dünyası Şartı’nın kabul edilmesi, Ortak Türk Alfabesi çalışmalarında kaydedilen aşamalar ve sivil koruma mekanizmalarının tesisi gibi kurumsal ve kültürel derinliği artıran stratejik kararlar alınmıştır.
Söz konusu kurumsal birikim ve zirveler diplomasisi, nihayetinde Azerbaycan’ın ev sahipliğinde gerçekleştirilen 12. Devlet Başkanları Zirvesi ile bölgesel ulaştırma hatları (Orta Koridor), enerji güvenliği ve Türk Yatırım Fonu’nun tam operasyonel hâle getirilmesi süreçlerini tamamlamıştır. TDT’nin bugünkü jeopolitik olgunluk düzeyini ve en üst entegrasyon safhasını temsil eden son aşama ise Türkiye Cumhuriyeti’nin ev sahipliğinde başkent Ankara’da düzenlenen 13. Devlet Başkanları Zirvesi olmuştur. Teşkilatın kuruluş mantığının ve çeyrek asrı aşan kurumsallaşma mücadelesinin harmanlandığı bu zirve, kabul edilen Ankara Bildirisi ile Türk dünyasının siyasi, askerî, ekonomik ve teknolojik alanlardaki kolektif iradesini uluslararası sisteme deklare ettiği en güncel belge niteliğini taşımaktadır.
Ankara Zirvesi Öncesi Jeopolitik Sınav ve Azerbaycan ile Yaşanan Temsil Krizinin Analizi
TDT’nin kurumsal olgunlaşma sürecinde en yüksek entegrasyon safhasını temsil eden Ankara’daki 13. Devlet Başkanları Zirvesi, tıpkı geçmişteki kırılma noktalarında olduğu gibi son derece karmaşık diplomatik temaslar, arka kapı müzakereleri ve bölgesel konjonktürün getirdiği hassas dengeler altında şekillenmiştir. Zirve öncesinde Türkiye Cumhuriyeti diplomasi aygıtı ve Dışişleri Bakanlığı bürokrasisi, başkent Ankara’yı Türk dünyasının karar alma merkezine dönüştürmek amacıyla geniş çaplı bir hazırlık süreci yürütmüştür. Zirve gündeminin omurgasını oluşturacak olan “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi” uygulama esasları, ortak finansal mekanizmalar ve savunma sanayisi entegrasyonuna ilişkin karar taslakları, üye devletlerin başkentleriyle sürdürülen mekik diplomasisi vasıtasıyla olgunlaştırılmıştır. Ancak zirveye giden süreçte, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ikili ilişkilerde ortaya çıkan stratejik ve toplumsal görüş ayrılıkları, örgüt içi entegrasyonun sınırlarını ve üye devletlerin ulusal çıkar önceliklerini yeniden gözler önüne seren diplomatik bir sınamaya dönüşmüştür.
Ankara Zirvesi öncesinde Ankara ile Bakü hatlarında yaşanan gerilimin arkasında Güney Kafkasya’daki barış süreci, bölgesel ulaştırma hatlarının (özellikle Zengezur Koridoru’nun hukuki ve güvenlik statüsü) yönetimi gibi makro jeopolitik konuların yanı sıra, üye devletlerin iç egemenlik alanlarına ilişkin hassasiyetler de yatmaktadır. Bu kapsamda, Azerbaycan’da kamu kurumlarında ve eğitim alanında başörtüsü kullanımı/dinî sembollere ilişkin yaşanan hukuki ve toplumsal tartışmalar sırasında, Türkiye’deki bazı siyasiler, kamu görevlileri ve sivil toplum temsilcileri tarafından yapılan eleştirel açıklamalar Bakü yönetiminde ciddi bir rahatsızlık uyandırmıştır. Azerbaycan devleti, söz konusu söylem ve müdahaleleri kendi laik devlet düzenine ve iç işlerine yönelik bir müdahale olarak değerlendirmiş, bu duruma tepki olarak Türkiye’den bazı vatandaş ve yetkililere yönelik Azerbaycan’a “giriş yasağı (persona non grata benzeri kısıtlamalar)” uygulama kararı almıştır. Bakü’nün bu sert reaksiyonu, müttefiklik ilişkisinde dahi “iç egemenlik ve laiklik prensibinden taviz verilmeyeceği” yönünde verilen kararlı bir diplomatik mesaj niteliği taşımaktadır.
Söz konusu iç politik ve toplumsal gerginlikler, iki ülke arasındaki protokol ve temsil düzeyine de doğrudan yansımıştır. Zirveye TDT üyesi ve gözlemci devletlerin büyük bölümü Devlet Başkanı düzeyinde katılım sağlarken, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev zirveye bizzat katılmamış, Azerbaycan Cumhuriyeti zirvede Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov düzeyinde temsil edilmiştir. Aliyev’in Ankara’daki zirveye icabet etmemesi, hem ikili düzeyde biriken bu siyasi ve diplomatik soğukluğun bir tezahürü hem de uluslararası ilişkilerde sıkça başvurulan “mürecahat ve karşılıklılık (reciprocity)”[1] ilkesinin bir uygulaması olarak okunabilir.
Nitekim TDT’nin kurumsal hafızası ve yakın dönem diplomasi trafiği incelendiğinde, temsil düzeylerindeki bu hassasiyetin tekil bir olay olmadığı görülmektedir. 5-6 Temmuz 2024 tarihlerinde Azerbaycan’ın sembolik kültür başkenti Şuşa’da düzenlenen Gayriresmî TDT Zirvesi’ne Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan iştirak etmemiş, Türkiye mezkûr zirvede Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz tarafından temsil edilmiştir. Benzer şekilde, geçtiğimiz ay Azerbaycan’da gerçekleştirilen Asya Zirvesi’ne de Cumhurbaşkanı Erdoğan katılım sağlamamış; Türkiye Cumhuriyeti, zirvede Dışişleri Bakanı Hakan Fidan nezdinde temsil edilmiştir. Dolayısıyla Bakü yönetiminin Ankara Zirvesi’ndeki temsil düzeyini Dışişleri Bakanlığı seviyesine çekerek Cumhurbaşkanı İlham Aliyev yerine Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov ile katılım göstermesi, doğrudan mezkûr Şuşa ve Asya zirvelerindeki temsil biçimlerine yapılmış bir atıf ve devletlerarası diplomaside uygulanan “şekli eşitlik, mürecahat ve karşılıklılık (reciprocity)” refleksinin somut bir göstergesi olduğu söylenebilir. Siyaset bilimi literatürü çerçevesinde bu durum, örgüt içi liderler diplomasisinde stratejik mesajların sembolik temsil düzeyleri üzerinden iletilmesi olarak değerlendirilebilir.
Söz konusu temsil krizinin medya ve kamu diplomasisi boyutundaki yansımaları da TDT içi iletişimin asimetrik yapısını gözler önüne sermiştir. Türkiye medyasında (AA, TRT vb.) Aliyev’in yokluğu stratejik bir kriz retoriğinden ziyade “yoğun çalışma takvimi” vurgusuyla yumuşatılarak verilmiş ve TDT’nin kurumsal kapsayıcılığı ön plana çıkarılmıştır.[2] Azerbaycan basınında ise durum daha mesafe odaklı ve devlet bürokrasisinin diplomatik manevra alanını koruyan bir dille işlenmiştir.[3] Diplomatik görünmezlik veya düşük profilli temsil stratejisine rağmen, Bakü’nün zirve bildirisine (Ankara Bildirisi) imza atması ve karar alma süreçlerini tıkamaması, yaşanan durumun kurumsal yapıya yönelik varoluşsal bir tehdit değil, üye devletlerin kendi ulusal özerkliklerini, iç güvenlik parametrelerini ve bölgesel ağırlıklarını koruma arayışındaki “rasyonel bir dengeleme”[4] çabası olduğunu kanıtlamaktadır. Ankara Zirvesi öncesinde yaşanan bu gelişmeler, Türk Devletleri Teşkilatı’nın monolitik (tek parça) bir yapı olmadığını, aksine üye devletlerin bağımsız dış politika önceliklerini, laiklik ve iç egemenlik hassasiyetlerini ile “mürecahat” reflekslerini muhafaza ettikleri dinamik ve çok katmanlı bir entegrasyon zemini sunduğunu teyit etmektedir.
30 Ekim 2026 Ankara Bildirisi’nin Detaylı İncelemesi
TDT’nin 30 Ekim 2026 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti’nin ev sahipliğinde ve başkent Ankara’da gerçekleştirdiği 13. Devlet Başkanları Zirvesi, teşkilatın çeyrek asrı aşan kurumsallaşma ve entegrasyon sürecinde ulaştığı en üst jeopolitik olgunluk ve stratejik derinlik aşamasını temsil etmektedir. “Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” ana temasıyla icra edilen bu tarihî zirve, üye ve gözlemci devletlerin en üst düzey temsiliyetiyle toplanmış ve zirve sonunda ilan edilen Ankara Bildirisi, TDT’nin bölgesel bir istişare forumundan küresel ölçekte normatif, siyasi ve ekonomik etki üreten bir devletlerarası aktöre dönüştüğünü belgelemiştir. Bildiri, Nahçıvan Anlaşması’ndan Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi’ne, TDT 2022-2026 Stratejisi’nden Türk Dünyası Şartı’na kadar teşkilatın müstakil hukuki mütesannıfatına kararlılıkla atıf yaparken; Birleşmiş Milletler (BM) Şartı çerçevesinde egemenlik, toprak bütünlüğü, uluslararası sınırların dokunulmazlığı ve iç işlerine karışmama ilkelerini tüm üye devletlerin ortak paydası olarak bir kez daha teyit etmiştir (s. 1-2).
Siyaset, dış politika ve güvenlik alanında iş birliğini düzenleyen maddeler (Madde 1-30), Ankara Bildirisi’nin en dikkat çekici ve stratejik ağırlığı yüksek omurgasını oluşturmaktadır. Bildiri metninde, Türk dünyası arasındaki entegrasyonu kurumsal ve bağlayıcı bir hukuki zemine oturtmayı hedefleyen “Türk Devletleri Arasında Stratejik Ortaklık, Ebedi Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması” taslağında kaydedilen ilerleme memnuniyetle karşılanmış ve önümüzdeki dönemin eylem planını çizecek olan “TDT 2027-2031 Stratejisi” ilan edilmiştir (Madde 1, 2). Bunun yanı sıra teşkilatın günlük işleyişini, sekretaryayla eş güdümünü ve diplomatik takibini sistemleştirmek amacıyla üye devletlerin TDT nezdinde Daimî Temsilcilikler ihdas etmesi süreci kararlaştırılmıştır (Madde 3). Güvenlik kulvarında ise bölgesel ve asimetrik tehditlere karşı son derece somut adımlar atılmıştır: Türkiye’nin ev sahipliğinde kurulması öngörülen “TDT Savunma Sanayii Koleji” ile uzman nitelikli personel yetiştirilmesi hedefi (Madde 22), terörizm, siber suçlar ve sınır aşan organize suçlarla mücadeleyi kurumsallaştıran “Suçla Mücadele Konseyi Kurulmasına İlişkin Anlaşma” (Madde 26) ve “TDT Siber Güvenlik Konseyi”nin tesisi (Madde 28), teşkilatın yumuşak güvenlik alanından konvansiyonel ve teknik güvenlik mimarisine doğru evrildiğini kanıtlamaktadır. Diplomatik düzlemde ise Kıbrıs Türk halkının özden gelen eşit haklarına ve KKTC’nin adadaki varlığına kolektif destek yinelenmiş (Madde 14), Gazze’de iki devletli adil çözüm vurgulanmış (Madde 15), Afganistan ve Suriye’nin toprak bütünlüğü ile istikrarına verilen önem net bir biçimde kayda geçirilmiştir (Madde 16, 18).
Ekonomik, sektörel ve lojistik entegrasyon başlığı altındaki kararlar (Madde 31-105) ise Türk coğrafyasının küresel tedarik zincirleri ve enerji hatlarındaki stratejik konumunu tahkim etmeyi amaçlamaktadır. Bildiride; Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru’nun kapasitesinin artırılması, Bakü-Tiflis-Kars hattının tam verimlilikle kullanılması, Zengezur Koridoru, Çin-Kırgızistan-Özbekistan demiryolu ve Trans-Afgan ulaştırma projelerinin Orta Koridor’a entegrasyonu açıkça desteklenmiştir (Madde 46, 47). Ticaretin kolaylaştırılması amacıyla gümrük süreçlerinin dijitalleştirilmesi, e-CMR (Elektronik Taşıma Belgesi) uygulamalarının yaygınlaştırılması (Madde 56) ve “TDT Ulaşım Koridorları Stratejisi” hazırlanması karara bağlanmıştır (Madde 48). Enerji güvenliğinde Bakü-Tiflis-Ceyhan ve Güney Gaz Koridoru’nun kilit rolüne dikkat çekilirken, Orta Asya-Azerbaycan Yeşil Enerji Koridoru ile Hazar-Karadeniz-Avrupa Yeşil Enerji Koridoru projeleri desteklenmiş ve 2027-2030 Enerji İşbirliği Programı ilke olarak benimsenmiştir (Madde 58, 62). Sanayi ve teknoloji boyutunda ise fiber optik hatlara dayalı “Dijital İpek Yolu” projesi övülmüş (Madde 54), uzay teknolojilerinde çığır açan bir adımla ortaklaşa üretilen 12U “TDT-SAT” Küp Uydusunun fırlatılmasına yönelik hukuki altyapı ve çerçeve sözleşme tamamlanmıştır (Madde 63, 64).
Halklar arası iş birliği, sosyokültürel bağlar ve kurumsal organların eş güdümü kapsamındaki düzenlemeler (Madde 106-163), Ankara Bildirisi’nin toplumsal tabana yayılma boyutunu somutlaştırmaktadır. Türk Akademisi öncülüğünde yürütülen “Ortak Türk Alfabesi” çalışmalarında Kılavuz İlkelerin benimsenmesi ve ortak alfabeyle basılacak edebi/bilimsel eserlerin teşviki (Madde 149), Türk dünyasının dilsel ve fikri birliğini teoriden pratiğe geçiren en kritik adımlardan biridir. Sosyal dokuyu ve geleneksel değerleri korumak amacıyla üye devletlerin Saygıdeğer Hanımefendilerinin ve temsilcilerinin katılımıyla bir “Yüksek Onur Konseyi” ile “TDT Aile ve Kadın Konseyi” kurulması fikri karara bağlanmıştır (Madde 108, 109). Ayrıca yargı kurumları arasındaki iş birliğini artırmak üzere “TDT Adli Bilim Ağının” kurulması (Madde 98), Yüksek Denetim Kurumları Teşkilatı (TURKSAI)’nın Antalya’da imzalanan törenle hayata geçirilmesi (Madde 101) ve Türk Yatırım Fonu (TYF)’nun KOBİ’ler ile dijital altyapı projelerine sağladığı finansal desteğin teyit edilmesi (Madde 152), teşkilatın tüzel ve idari altyapısını eksiksiz bir mekanizmaya kavuşturmuştur.
30 Ekim 2026 tarihli Ankara Bildirisi, Türk Devletleri Teşkilatı’nın kuruluşundan bu yana katettiği mesafeyi ve ulaştığı kurumsal, askerî, ekonomik ve kültürel olgunluğu temsil eden bir üst metindir. Zirvede alınan kararlar, üye ve gözlemci devletlerin ulusal egemenlik ilkeleri çerçevesinde ama kolektif bir stratejik akılla hareket etme iradesini ortaya koymuş; TDT’yi çok kutuplu küresel sistemde kendi kararlarını alan, kendi siber, ekonomik ve jeopolitik güvenlik şemsiyesini oluşturan normatif bir bölgesel güç merkezine dönüştürmüştür.
Sonuç ve Öngörüler
TDT’nin 1992’de başlayan liderler zirveleri sürecinden 30 Ekim 2026’da Ankara’da düzenlenen 13. Zirve’ye ve kabul edilen Ankara Bildirisi’ne uzanan çizgi, teşkilatın zamanla sembolik bir danışma yapısından somut iş birliği alanları olan kurumsal bir örgüte dönüştüğünü göstermektedir. Nahçıvan Antlaşması’yla temelleri atılan bu süreç, 2021 İstanbul Zirvesi’ndeki isim değişikliği ve ardından kabul edilen “Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi” gibi metinlerle hukuki bir boyut kazanmıştır. Teşkilatın 13. Zirve itibarıyla savunma sanayii iş birliği (TDT Savunma Sanayii Koleji), siber güvenlik (TDT Siber Güvenlik Konseyi), Hazar Geçişli Doğu-Batı Orta Koridoru ve dijital entegrasyon (Dijital İpek Yolu) gibi konuları ortak zirve bildirisine dahil etmesi, üye ülkelerin bölgesel meselelerde ortak hareket etme iradesini yansıtmaktadır. Uluslararası ilişkiler teorilerindeki “yayılma (spillover)” yaklaşımı çerçevesinde değerlendirildiğinde, ticaret ve ulaştırma gibi teknik alanlarda başlayan ilişkilerin zamanla güvenlik, yargı ve savunma gibi stratejik alanlara doğru genişlediği görülmektedir.
Ankara Zirvesi’nin katılım profili ve temsil düzeyleri de örgüt içi dengeler ile üye ve gözlemci devletlerin stratejik yaklaşımlarını yansıtması bakımından dikkat çekicidir. Zirvede Türkiye, Kazakistan, Kırgızistan ve Özbekistan Devlet Başkanları düzeyinde tam katılım sağlarken; gözlemci üyelerden KKTC Cumhurbaşkanı Tufan Erhürman ve Türkmenistan Devlet Başkanı Serdar Berdimuhamedov düzeyinde temsil edilmiştir. Buna karşın, gözlemci üye Macaristan zirveye katılım göstermemiş,[5] TDT kurucu üyesi Azerbaycan ise zirvede Cumhurbaşkanı İlham Aliyev yerine Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov nezdinde yer almıştır. Macaristan’ın katılım sağlamaması, AB üyesi bir ülke olarak Avrupa Birliği ile yaşanan konjonktürel dengeler ve dış politika önceliklerinin bir yansıması olarak görülürken; Azerbaycan’ın temsil düzeyini Dışişleri Bakanlığı seviyesine çekmesi örgüt içi iletişimin hassas noktalarına işaret etmektedir.
Ankara Zirvesi öncesinde Türkiye ve Azerbaycan arasında kamuoyuna yansıyan başörtüsü/dinî simgeler tartışmaları, bu süreçte karşılıklı alınan bazı kısıtlama kararları ve nihayetinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in zirveye katılmaması, iki ülke arasındaki ilişkilerde dönemsel hassasiyetlerin varlığına işaret etmektedir. Uluslararası ilişkilerde “mürecahat ve karşılıklılık (reciprocity)” ilkesi gereğince, Türkiye’nin 2024 Şuşa Gayriresmî Zirvesi’ne Cumhurbaşkanı Yardımcısı seviyesinde katılmış olması da dikkate alındığında, Bakü’nün bu diplomatik adımı ikili ilişkilerdeki dengeleme arayışının ve protokol eşitliği vurgusunun bir sonucu olarak okunabilir.
Böyle bir diplomatik mesafeye ve farklı katılım seviyelerine rağmen Azerbaycan’ın Ankara Bildirisi’ne imza atması ve örgütün karar alma süreçlerinin aksamamış olması, TDT’nin üye ülkeler arasındaki anlaşmazlıkları tolere edebilme kapasitesini göstermektedir. Bu durum ışığında, TDT’nin geleceğine dair şu akademik öngörülerde bulunulabilir:
- Uluslararası örgütlerin devlet davranışları üzerindeki etkisini inceleyen İnşacı (Constructivist) yaklaşıma göre, yaşanan bu tür diplomatik kırılmalar tarafların birbirlerinin sınırlarını ve kırmızı çizgilerini daha net görmesini sağlar. TDT bünyesinde kurulan Daimî Temsilcilikler (Madde 3) ve Dışişleri Bakanları düzeyindeki düzenli istişare kanalları (Madde 10), benzer krizlerin gelecekte liderler düzeyine tırmanmadan diplomatik kanallarla çözülmesine imkân tanıyacaktır.
- Karmaşık Karşılıklı Bağımlılık teorisi açısından bakıldığında; Zengezur Koridoru, Hazar geçişli enerji hatları ve Orta Koridor’un geleceği gibi hayati projeler (Madde 46), Ankara ve Bakü’yü stratejik açıdan iş birliğine devam etmeye zorlamaktadır. Siyasi düzeyde yaşanan konjonktürel kırılmaların, enerji ve lojistik alanındaki somut ortaklıklara zarar vermeyeceği ve ekonomik pragmatizmin siyasi gerilimleri sınırlayacağı değerlendirilebilir.
- Rusya ve Çin gibi bölge dışı aktörlerin varlığı karşısında TDT’nin siber güvenlik, savunma ve uzay teknolojileri alanında adımlar atması (Madde 28, 64), üye ülkelerin tek bir güce bağımlı kalmama stratejisinin bir parçasıdır. Bu durum, TDT’nin Türkistan coğrafyasında kendi kendine yetebilen otonom bir bölgesel aktör olma çabasını güçlendirmektedir.
Bu arka plandan yola çıkarak, 13. Ankara Zirvesi ve yayımlanan Ankara Bildirisi, TDT’nin üye ve gözlemci ülkeler arasındaki iç, dış ve protokoller farklılıklara rağmen iş birliğini sürdürebilen esnek bir bölgesel örgüte dönüştüğünü kanıtlamaktadır. Teşkilat, küresel jeopolitik rekabetin arttığı bu dönemde üye devletlerin egemenlik haklarını muhafaza ederek ortak güvenlik ve kalkınma hedeflerini ilerlettiği bir iş birliği zemini sunmaya devam edecektir.
Kaynakça
Anadolu Ajansı. (2026, 26 Ekim). Türk devletleri Ankara zirvesinde tarımdan uzaya kadar işbirliklerine odaklanacak. Anadolu Ajansı (AA). https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turk-devletleri-ankara-zirvesinde-tarimdan-uzaya-kadar-isbirliklerine-odaklanacak/4100848
Anadolu Ajansı. (2026, 29 Ekim). İletişim Başkanı Duran’dan TDT Zirvesi paylaşımı. Anadolu Ajansı (AA). https://www.aa.com.tr/tr/gundem/iletisim-baskani-durandan-tdt-zirvesi-paylasimi/4105087
Anadolu Ajansı. (2026, 29 Ekim). TDT Zirvesi’ne katılan liderler, Türk Devletleri Medeniyet Parkı’nda fidan dikti. Anadolu Ajansı (AA). https://www.aa.com.tr/tr/gundem/tdt-zirvesine-katilan-liderler-turk-devletleri-medeniyet-parkinda-fidan-dikti/4105187
Anadolu Ajansı. (2026, 30 Ekim). Türk Devletleri Teşkilatı 13. Zirvesi Ankara’da gerçekleştirildi. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/gundem/tdt-13-ankara-zirvesi-tamamlandi/3345892
AZƏRTAC. (2026, 30 Ekim). Türk Dövlətləri Təşkilatının Ankara Zirvə Görüşündə Azərbaycan Xarici İşlər Naziri Səviyyəsində Təmsil Olunub. Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi. https://azertag.az/xeber/tdt_ankara_zirvesi_xarici_isler_naziri-312458
AZƏRTAÇ. (2026, 28 Ekim). Organization of Turkic States foreign ministers to meet in Ankara on Thursday. Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi (AZƏRTAÇ). https://azertag.az/en/xeber/organization_of_turkic_states_foreign_ministers_to_meet_in_ankara_on_thursday-4485507
Buzan, B., & Wæver, O. (2003). Regions and powers: The structure of international security. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511491252
Haas, E. B. (1958). The uniting of Europe: Political, social, and economic forces, 1950-1957. Stanford University Press. https://www.sup.org/books/title/?id=2881
Keohane, R. O., & Nye, J. S. (1977). Power and interdependence: World politics in transition. Little, Brown and Company.
Report İnformasiya Agentliyi. (2026, 30 Ekim). Ankarada TDT Dövlət Başçıları Şurasının İclası Keçirilib. Report.az. https://report.az/xarici-siyasat/tdt-ankara-toplantisi-ve-beyanname/
Sakarya Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi (TÜRKMER). (2021). Prof. Dr. Köksal Şahin’den Türk Konseyi 8. Devlet Başkanları Zirvesi’ne dair analizler. https://turkmer.sakarya.edu.tr/tr/duyuru/goster/106591/prof-dr-koksal-sahin-den-turk-konseyi-8-devletbaskanlari-zirvesi-ne-dair-analizler
Şahin, K. (2023). Türk dünyasında kurumsal entegrasyon ve gelecek vizyonu. Sakarya Üniversitesi Yayınları. https://sauyayinlari.sakarya.edu.tr/uploaded/custom/kitap/a1dda03e-283f-43fe-983d430b81592cd4.pdf
TRT Haber. (2026, 30 Ekim). TDT Ankara Zirvesi tamamlandı: Liderler düzeyinde kritik kararlar. TRT Haber. https://www.trthaber.com/haber/gundem/tdt-ankara-zirvesi-declarations-89214.html
Türk Devletleri Teşkilatı. (2009, 3 Ekim). Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin kurulmasına dair Nahçıvan Anlaşması. Türk Devletleri Teşkilatı. https://www.turkicstates.org/tr/kurucu-belgeler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2021, 12 Kasım). Türk Dünyası 2040 Vizyon Belgesi[cite: 2]. Türk Devletleri Teşkilatı. https://www.turkicstates.org/tr/temel-belgeler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2024, 6 Kasım). Türk Dünyası Şartı[cite: 2]. Türk Devletleri Teşkilatı. https://www.turkicstates.org/tr/temel-belgeler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2024, 6 Temmuz). Gayrıresmî TDT Zirvesi Şuşa Beyannamesi (Karabağ Deklarasyonu). Türk Devletleri Teşkilatı. https://www.turkicstates.org/tr/bildiriler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2025, 7 Ekim). Türk Devletleri Teşkilatı On İkinci Zirvesi Gebele Bildirisi[cite: 1]. Türk Devletleri Teşkilatı[cite: 1]. https://www.turkicstates.org/tr/bildiriler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2026, 15 Mayıs). TDT Gayriresmi Zirvesi Türkistan Bildirisi[cite: 1]. Türk Devletleri Teşkilatı[cite: 1]. https://www.turkicstates.org/tr/bildiriler
Türk Devletleri Teşkilatı. (2026, 30 Ekim). Türk Devletleri Teşkilatı On Üçüncü Zirvesi Ankara Bildirisi[cite: 1]. Türk Devletleri Teşkilatı[cite: 1]. https://www.turkicstates.org/tr/bildiriler/ankara-bildirisi-2026
Waltz, K. N. (1979). Theory of international politics. Addison-Wesley.
Wendt, A. (1999). Social theory of international politics. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511491177
Yılmaz, E. (2023). Türk Devletleri Teşkilatı’nın 10. Zirvesine dair analiz. Sakarya Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi (TÜRKMER). https://turkmer.sakarya.edu.tr/sites/turkmer.sakarya.edu.tr/file/Turk_Devletleri_Teskilati___nin_10.Zirvesine _Dair_Analiz_.docx
Yılmaz, E. (2024). Türk Devletleri Teşkilatı tarihsel bir analiz. Sakarya Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi (TÜRKMER). https://turkmer.sakarya.edu.tr/sites/turkmer.sakarya.edu.tr/file/Turk_Devletleri_Teskilati_Tarihsel_Bir_Anali z.pdf
Yılmaz, E. (2024, Kasım). Türk Devletleri Teşkilatı’nın 11. Zirvesi (Bişkek) üzerine bir analiz (Analiz No. 23). TÜRKSAM (Türk Dünyası Stratejik Araştırmalar Merkezi).
Notlar:
[1] Uluslararası hukuk ve diplomaside devletlerin bir diğer devlete gösterdiği muamele, protokol veya tavrı aynen iade etmesi/karşılık vermesi esası.
[2] Anadolu Ajansı’nın haber aktarımı ve resmi söylem çerçevesi için bkz. Anadolu Ajansı, “Türk Devletleri Teşkilatı Ankara Zirvesi Tamamlandı: Liderler Düzeyinde Yoğun Diplomasi Trafiği”, aa.com.tr/tr/gundem/tdt-ankara-zirvesi-declarations; TRT Haber, “TDT 13. Zirvesi Ankara’da Gerçekleştirildi”, trthaber.com/haber/gundem/tdt-ankara-zirvesi.
[3] Azerbaycan resmi ve ana akım medya organlarının temsil düzeyine ilişkin aktarımları ve dildeki mesafe vurgusu için bkz. AZƏRTAC, “Türk Dövlətləri Təşkilatının Ankara Zirvə Görüşündə Azərbaycan Xarici İşlər Naziri Səviyyəsində Təmsil Olunub”, azertag.az/xeber/tdt_ankara_zirvesi; Report İnformasiya Agentliyi, “Ankarada TDT XİN Başçıları Şurasının İclas Keçirilib”, report.az/xarici-siyasat/tdt-ankara-toplantisi.
[4] Devletlerin uluslararası örgütler içerisindeki konumlarını güçlendirmek ve kendi egemenlik alanlarını korumak amacıyla üyelik taahhütleri ile ulusal çıkarlar arasında kurdukları stratejik denge.
[5] Görsellerde ve veri toplama sitelerinde adı geçmemektedir.
Fotoğraf: Anadolu Ajansı
