Blog Yazılarımız

TUDPAM | Türk Dış Politikası Araştırma Merkezi > Analizler > Gözyaşı ve Yas Tutma Kapısı Bab El-Mandeb Boğazı

Gözyaşı ve Yas Tutma Kapısı Bab El-Mandeb Boğazı

Hatice İNCE

Araştırmacı

Boğazın coğrafi konumu, onu yalnızca bölgesel değil, küresel olarak da son derece önemli kılmaktadır. Hürmüz Boğazı, Malakka Boğazı, Panama Kanalı, Süveyş Kanalı, Cebelitarık Boğazı, İstanbul Boğazı, Manş Denizi ve Başi Kanalı gibi diğer boğazlarla birlikte küresel ticaretin en önemli şah damarlardan biridir.

Denizleri ve okyanusları birbirine bağlayan boğazlar ve kanallar, denizcilik taşımacılığı ve kargo taşımacılığında hayati bir rol oynar. Bu boğazlar ve kanallar, aynı zamanda ticaret ve askerî operasyonlar için lojistik maliyetleri ve zamanı azaltan kısayollar görevi görür; bu da tüm küresel dünyanın siyasetini ve ekonomisini etkiler. Bu nedenle, adı geçen boğazlar ve kanallar her zaman potansiyel krizler ve savaşlar için sıcak noktalar olmuştur.

En eski zamanlardan beri ülkeler su yolları üzerinde egemenlik veya en azından bir miktar kontrol kurmaya çalışmış, bu da silahlı çatışmalara ve savaşlara yol açmıştır. Günümüzde su yolları dünya ticaretindeki önemini korumakla kalmamış, aynı zamanda artırmıştır; zira dünya ticaretinin büyük bir kısmı deniz yoluyla gerçekleştirilmektedir. Bu makale, Bab el-Mendab Boğazı’nın dünya siyasetindeki jeopolitik ve jeostratejik önemini incelemektedir.

Arapçada Bab el-Mendab’ın anlamı “üzüntü ve gözyaşı kapısı”dır. Kızıldeniz’i Aden Boğazı ve Hint Okyanusu’na bağlayan en dar geçittir. Bu geçit, Arap Yarımadası’nın (Yemen) güneybatısında, Arap Yarımadası ile Afrika (Cibuti ve Eritre) arasında yer almaktadır. Boğazın ortasında 12,8 kilometrekarelik bir alana sahip stratejik Perim (Meyoun) adası bulunur. Ada, boğazı ikiye ayırır. 5,5 kilometre uzunluğunda ve en geniş noktası 2 kilometredir. Volkanik bir yüzeye sahip olan bu ada tarıma elverişsizdir ve içilebilir suyu yoktur. Yemen’e ait olan adanın sakinleri balıkçılıkla uğraşmaktadır. Yemen ile ada arasındaki mesafe 3,8 kilometredir. Bu geçide Bab el-İskander adı verilir. Cibuti ile Perim Adası arasındaki mesafe 21,1 kilometrekaredir ve bu geçide Miyoun adı verilir. Doğu kesimi kayalıktır ve gemilerin seyir yapması zordur. Boğazdan geçiş çok tehlikelidir. Özellikle kasım ve nisan aylarındaki muson yağmurları sırasında boğazdaki akıntıların çok güçlü olması nedeniyle denizciler için özel beceri gerektirir. Bu adanın yanı sıra boğazın batı kesiminde altı ada daha vardır. Yemen’de bulunan ve adaya en yakın olan Şeyh Said arazisi, Bab el-Mandeb Boğazı üzerinde hâkim bir konuma sahiptir.

Bu boğaz, dünya ticaretinde büyük önem taşımaktadır. Dünya ticaretinin %12’si ve konteyner taşımacılığının %30’u kadarı buradan geçmektedir. Bu boğazdan geçen trafiğin askıya alınması, artan lojistik maliyetleri ve daha uzun teslimat süreleri nedeniyle enerji ve diğer tüketim mallarının fiyatlarında artışa yol açmakta, bu da Batı Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD)’nde şu anda gördüğümüz mal kıtlığına ve enflasyona neden olmaktadır. Son zamanlarda petrol ve dizel fiyatlarının artmasının yanı sıra hem Avrupa’da hem ABD’de ciddi bir dizel kıtlığı yaşanmaktadır. Avrupa, yaklaşan krizi önlemek için dizel rezervlerini serbest bırakmıştır. Boğazın kapanması ayrıca Suudi Arabistan, Mısır ve Doğu Afrika ülkeleri de dahil olmak üzere Basra Körfezi ülkelerini de ekonomik açıdan doğrudan etkilemektedir.

Bab el-Mandeb Boğazı Çevresindeki Ülkelerin Jeopolitik Durumu

Cibuti, korsanların ve Husi isyancılarının sürekli tehditleri nedeniyle İtalya, Japonya, Çin, ABD, Fransa, Almanya, İspanya, Birleşik Krallık ve Suudi Arabistan gibi ülkelerin askerî üslerine ev sahipliği yapmaktadır. Ayrıca Hindistan ile de bir askerî üs açılması için görüşmelere devam etmektedir. Cibuti’de bulunan en büyük üs Fransa’ya ait olup onu ABD (Camp Lemonnier) takip etmektedir. Türkiye’nin de Somali ve Sudan’da askerî üsleri bulunmaktadır. Ayrıca Etiyopya’da da önemli bir askerî ve ekonomik varlığa sahiptir. Birleşik Arap Emirlikleri, ABD ve İsrail tarafından kullanılmak üzere Somaliland ile bir askerî üs inşa etmek için görüşmeler yürütmektedir. İsrail, Somaliland’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkedir. Bu siyasi destekle İsrail, Somaliland’da bir askerî üs kurarak bölgede stratejik olarak önemli bir konum elde edecektir. Somaliland’daki herhangi bir İsrail askerî varlığı, Somali hükûmetini güçlü bir şekilde destekleyen ve güvenliğini sağlayan Türkiye’nin ekonomik ve siyasi çıkarlarını tehdit etmektedir.

Husiler, İsrail’in Somaliland’daki varlığını bir tehdit ve hedef olarak görmektedir. Bölgedeki durum, 1993’te Eritre’nin bağımsızlığını kazanmasının ardından denize erişimini kaybeden kara ülkesi Etiyopya’nın Kızıldeniz’de bir liman edinme niyetini defalarca dile getirmesiyle daha da kötüleşmekte. Ayrıca bölgeyi istikrarsızlaştıran diğer unsur Eritre’nin Etiyopya’daki Tigray Halk Kurtuluş Cephesi isyancılarını desteklemesidir. Bu durum Etiyopya ve Eritre arasında derin kriz oluşturmaktadır. Bu çatışmada Mısır (Etiyopya’nın hidroelektrik barajları inşa etmesi nedeniyle), Sudan ve Somali, Eritre’yi desteklemekte. Somali (bir Türk uzay üssü bulunmaktadır), Sudan, Mısır ve Etiyopya gibi ülkelerde askerî üsleri ve önemli yatırımları bulunan Türkiye, bağımsızlığının tanınması karşılığında Somaliland tarafından Etiyopya’ya 50 yıllığına bir askerî üs ve Berberi limanı verilmesiyle ortaya çıkan krizde arabulucu olarak hizmet sunarak durumu dengelemeye çalışıyor. Somali, Somaliland’ın kendi topraklarının ayrılmaz bir parçası olduğunu ilan ederek bu anlaşmaya şiddetle karşı çıktı. Birleşik Arap Emirlikleri (BAE)’nin Somaliland’ı tanıması, Somali ile BAE arasında da bir krize yol açtı. Somali bu sebepten BAE ile olan tüm liman anlaşmalarını feshetti ve limanlarının kullanması için Etiyopya’ya teklif sundu. Bu süreçte Türkiye’nin arabuluculuğuyla, Etiyopya ile Somali arasında, Somali’nin egemenliğini ve toprak bütünlüğünü tanıyan ve karşılığında Etiyopya’nın deniz ticareti için iki veya üç Somali limanını kiralamasını öngören bir deklarasyon imzalandı.

Bölgedeki durum, dolaylı olarak Mısır, Sudan ve Eritre gibi komşu ülkelerin Etiyopya’daki iç savaşa sürekli müdahale etmeleri nedeni ile daha da kötüleşiyor. Bölge ayrıca Sudan’daki iç savaştan dolayı (2023’ten beri devam eden) istikrarsızlaşmış durumda ve büyük ihtimalle Sudan, fiilen dört parçaya bölünmüş olan Somali’nin kaderini paylaşma tehdidiyle karşı karşıya.

Sudan’daki durum, BAE, Mısır, Türkiye, Çin, ABD, Rusya, İsrail, Güney Sudan, Çad, Libya, Cezayir, Eritre, Etiyopya, Orta Afrika Cumhuriyeti, Suudi Arabistan, Katar, İran, Nairobi, Uganda ve Kenya gibi Afrika ülkelerinden gelen diğer paralı askerler de dahil olmak üzere bu sayılan tüm üçüncü ülkelerin Sudan içindeki çatışmaya dahil olmasıyla daha da derinleşiyor.  Sudan krizinde muhalif silahlı güçler, BAE, Rusya (aynı zamanda Sudan hükûmetinden Kızıldeniz’de bir liman elde etmek istiyor), İsrail, Çad ve Etiyopya gibi ülkeler tarafından destekleniyor.

Çin, ekonomik çıkarlarını korumak ve Kızıldeniz’de bir liman elde etmek için Sudan hükûmetini destekliyor. Çin, ayrıca Eritre’de de bir liman edinmeyi amaçlıyor. Suudi Arabistan ve ABD aracı rolü üstlenirken, askerî üsleri ve güçlü ekonomik ve ticari çıkarlarından dolayı Türkiye, Sudan hükûmetini askerî açıdan olarak tam desteklemektedir.

Bölgede yeni gerilimin kaynağı olabilecek diğer husus olan Kızıldeniz’in, Bab el-Mandeb Boğazı’nın ve Aden Körfezi’nin statüsünü belirleyen bir anlaşmanın imzalamasını belirtmekte fayda var. 4 Ekim 2026’da Mısır, Eritre, Somali ve Sudan liderleri Yeni Alamein’de ortak bir bildiri yayınladılar. Bu bildiri, Kızıldeniz’in yönetimini tamamen kıyı devletlerinin sorumluluğuna bırakıyor ve aşağı havza ülkelerini etkileyen Nil üzerindeki tek taraflı eylemleri reddediyor.

Bildiri, Aden Körfezi ve Bab el-Mandeb Boğazı’nda uluslararası seyrüsefer özgürlüğünü korumayı vadediyor ancak yönetimi kıyı devletlerine bırakıyor. Nil için ise önceden bildirim, istişare ve onay ilkesi benimseniyor. Dörtlü, Somaliland’ın tanınmasını reddetti. Somali’deki Afrika Birliği Misyonu (AUSSOM) için öngörülebilir bir finansman talep etti ve Sudan’daki paralel yapıları reddetti. Metinde Yemen, Suudi Arabistan ve Etiyopya’dan hiçbir şekilde bahsedilmiyor. Özellikle Yemen ve Suudi Arabistan’ın bu sözleşmede olmamasından dolayı Kızıldeniz’in ve Bab el-Mandeb körfezin güvenliği ve istikrarın sağlaması mümkün olmayacak ayrıca Bab el-Mandeb’in resmî olarak Yemen’e ait olmasından dolayı bu anlaşma eksik ve dışlayıcı karakter taşımaktadır.

Bölgede Husilerin Rolü ve Bab el-Mandeb Krizi

Boğazın batı kesiminde ve Kızıldeniz’de yaşanan istikrarsız ve krizlerle dolu jeopolitik durum ve bu çatışmaları körükleyen ana aktörler arasındaki çıkar çatışması, doğal olarak bölgedeki Husiler ve diğer terörist gruplarla mücadelede koordinasyon ve iş birliği eksikliğini ön plana çıkarıyor. Bu durum da Husilerin boğazı ele geçirmesi ve Yemen’de hızla ilerlemesi için elverişli bir ortam yarattı.

Nisan 2022’de Suudi Arabistan ile imzalanan dört yıllık ateşkesin ardından Husilerin silahlı saldırıları önemli bir güçle yeniden başladı. Husiler, Suudi Arabistan tarafından desteklenen, profesyonel bir düzenli ordu olmayan, çeşitli silahlı gruplardan oluşan, birbirinden farklı, aralarında bir merkezleşme, disiplin, motivasyon ve hedeflerden yoksun olan bu grupları kolayca ve hızlı bir şekilde mağlup etti. Böylece Husiler, Kızıldeniz’in güneybatı kıyılarını, Zuqar, Ghanin ve Perim adaları ile Mocha şehrini hızla ele geçirdikten sonra boğazın kontrolünü de kolayca ele geçirebildiler. Ardından Suudi Arabistan havaalanlarına ve sivil altyapısına, ayrıca genel merkezi de dahil olmak üzere Suudi Aramco petrol şirketinin tesislerine balistik füze ve insansız hava aracı saldırıları düzenlediler. Yemen hükûmet güçleri tam ölçekli Yemen Şafağı Operasyonu ilan etti. Bu operasyon esnasında güneybatı kıyı şeridinin bir kısmıyla birlikte Mocha şehrini geri aldılar ve Taiz için savaşmaya başladılar.

“Ensar Allah” olarak da bilinen Husiler, ülkenin üçte birini oluşturan Zeyid Şiilerini oluşturmaktadırlar. Hareket, adını hükûmet güçleri tarafından öldürülen kurucusu Hüseyin Husi’den almaktadır. Bu hareket, 2014 yılında başkent Sana’yı ele geçirerek hükûmeti Aden’e kaçmaya zorladı. Suudi Arabistan, bir koalisyona liderlik ederek 2015 yılında hükûmet güçlerinin yanında iç savaşa müdahil oldu. Başarısız silahlı çatışmaların ardından 2022’de Suudi Arabistan, Aden hükûmeti ve Husiler arasında bir ateşkes imzalandı. Bu ateşkes, Suudi Arabistan’ın İran’daki bir cenaze töreninden dönen Husilere ait uçağı düşürmeyi amaçlayan Sana Havaalanı saldırısıyla bozuldu. İran, Ensar Allah grubunu askerî ve mali olarak desteklenmekte olup füze, insansız hava aracı ve diğer silahları sağlamaktadır. Ensar Allah hareketi, 1990’lardan beri Lübnan Hizbullahı, Irak’taki İslami Direniş ve Halk Seferberlik Güçleri, Afganistan’daki Liwa Fatemiyoun, Pakistan’daki Liwa Zainabiyoun, Filistin’deki Hamas ve İslami Cihad ile birlikte Direniş Ekseni’nin (İran yanlısı oluşumlar grubu) bir önemli parçası olmuştur. İran sayesinde, isyancıların cephaneliğinde balistik ve seyir füzeleri, çeşitli saldırı dronları, insansız botlar ve deniz mayınları bulunuyor; bunları Husiler Kızıldeniz’deki gemilere ve Suudi Arabistan’daki hedeflere saldırmak için kullanıyorlar.

Husiler, İran’ın yanı sıra gizlice Çin ve Rusya tarafından da destekleniyor; hem sivil hem de askerî amaçlarla kullanılabilen çift amaçlı mallarla tedarik ediliyorlar. Husiler, çok basit ticaret ağları aracılığıyla Çin’den elektronik eşyalar, motorlar, kompozit bileşenler, GPS modülleri ve saldırı dronları satın alıyorlar. Rusya’nın özellikle ABD’nin Orta Doğu’daki krizlere batmasında, Hürmüz ve Bab el-Mandeb Boğazı üzerinden tedarik kesintileri nedeniyle Avrupa’nın enerji durumunu kötüleşme konusunda özel bir çıkarı var. Çünkü bu durum, Avrupa ve ABD’nin enerji güvenliğini tehdit altına alıyor ve bu da kış öncesinde Avrupa ülkelerindeki ve Amerika’daki ekonomik ve siyasi durumu olumsuz etkiliyor. Seçimler öncesinde ABD’nin zayıflamasına ve Avrupa’nın iç siyasette de sorunlar yaşamasına yol açıyor. Rusya, küresel enerji pazarından enerji alanındaki en büyük rakibi olan Suudi Arabistan’ı hatta bütün Arap kıtasının büyük bir kısmını çıkararak tek enerji kaynağı durumunda kalmayı hedeflemenin yanı sıra, İran’ı da savaşın ana aktörü ve kaynağı olması nedeniyle saf dışı bırakarak kendi konumunu ve jeopolitik etkisini ciddi bir şekilde güçlendiriyor.

Rusya, Husilere destek verdiğini hiçbir zaman açık bir şekilde ilan etmedi ancak onlara güneybatı kıyı şeridinin tamamını hızla ele geçirmeleri için yardımcı olan bütün istihbarati bilgileri sağladı. Husiler ise Ukrayna’da Rusya’nın yanında savaşmak için Yemen’den gönüllü savaşçıları topluyor. Ensar Allah hareketi Rus gemilerinin emniyet içerisinde boğazdan geçişi için garantiler verdiğini açıkladı. Bunun dışında iki Rus devlet haber ajansı, RIA Novosti ve TASS haber ajansı Husilerle sürekli temas hâlinde. Ayrıca 12 Ekim 2026’da Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı Georgy Barisenko, gazetecilere Rusya’nın Ensar Allah ile uzun süredir temas hâlinde olduğunu doğrulayarak, “Bu iyi bilinen bir şey” diye ekledi.

İran’ın Bab el-Mandeb’i kapatmasının ardından Suudi Arabistan, petrol ve diğer kargoları Kızıldeniz limanları üzerinden taşımak için Doğu-Batı boru hattını kullanmak zorunda kaldı ve bu da Husi saldırılarının hedefi hâline geldi. Bu saldırılar neticesinde oluşan durum küresel dizel krizine yol açtı ve petrol fiyatları varil başına 110 dolara yükseldi. Yakın zamanda 120 dolara ulaşması bekleniyor. İran, ana bölgesel rakibi Suudi Arabistan’a dolaylı yoldan baskı yaparak ABD’yi kendi şartlarında müzakere etmeye zorlamak istiyor.

ABD ise şu anda Suudi Arabistan’a çok pasif bir destek veriyor. Çünkü Bab el-Mandeb etrafındaki çatışmalara dahil olmak istemiyor. İran’a uygulanan yaptırımların ardından Suudi Arabistan’ın başlıca petrol tüketicilerinden biri hâline gelen Fransa, petrol ve gaz münşeatlara (petrol ve gaz tesislere) yönelik Husi saldırılarına karşı askerî yardım sağlamaya hazır olduğunu ifade etti ve Suudi Arabistan’a asker, radar istasyonları ve hava savunma sistemleri göndereceğini duyurdu.

İngiltere Savunma Bakanlığı, internet sitesinde yaptığı açıklamada İngiltere’nin Suudi Arabistan şehirlerini Husi saldırılarından korumak için Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne ait Typhoon savaş uçaklarını konuşlandırmaya hazır olduğunu duyurdu. Londra, ayrıca Suudi Arabistan’a askerî malzeme taşımak için bir Airbus A400M askerî nakliye uçağı da sağlayacağını açıkladı.

Türkiye ve Mekke Paktı Çerçevesinde Suudi Arabistan’a Destek

20 Ekim 2026’da Türkiye, Mekke Anlaşması’nı onay için parlamentoya sundu. Mekke Anlaşması 16 maddeden oluşmaktadır. Yürürlüğe girdikten sonra imzalayan ülkeler ilk 10 yıl boyunca antlaşmadan çekilemeyeceklerdir. En önemli noktalardan biri, anlaşmaya taraf ülkelerden birine yapılacak bir saldırının tüm taraf ülkelere karşı askerî saldırı olarak kabul edileceğini öngören paktın 2. maddesidir. Anlaşma, taraflar arasında savunma sanayisinde ortak üretim, araştırma ve inovasyon projelerin gerçekleştirmesi ve personel eğitimi de dahil olmak üzere iş birliğini öngörmektedir. Taraflar ayrıca güvenlik, istihbarat ve terörle mücadele alanlarında da iş birliği yapacaklardır. Dışişleri ve savunma bakanlıkları başkanları ile genelkurmay başkanlarının yer alacağı anlaşmanın stratejik, siyasi ve savunma komiteleri, dönüşümlü olarak yılda en az iki kez toplanacak, ülke liderleri ise gerekli gördükleri takdirde yılda bir kez bir araya geleceklerdir. Yeni ülkeler ancak üç ülkenin oy birliğiyle anlaşmaya katılabilirler. Belgenin bu önemli hükümleri TRT Haber ajansı tarafından ele alınmıştır.

İşte Mekke Paktı’nın maddeleri:

Madde 1: Taraflar bağımsızlıklarını, egemenliklerini ve toprak bütünlüklerini savunmak için iş birliği yapacak ve bir tehdit durumunda gerekli araçlara başvuracaklardır.

Madde 2: Taraflardan birine karşı dışarıdan yapılan silahlı bir saldırı, tüm taraflara karşı yapılmış sayılacaktır. Saldırıya uğrayan tarafa, askerî araçlar da dahil olmak üzere derhâl yardım sağlanacaktır.

Madde 3: Savunma, savunma sanayisi ve güvenlik alanlarında yakın iş birliği sürdürülecek ve silahlı kuvvetler arasındaki ilişkiler geliştirilecektir.

Madde 4: Uluslararası güvenlik konularında düzenli istişareler yapılacak ve hayati çıkarları korumak için ortak değerlendirmelere dayalı önlemler alınacaktır.

Madde 5: Terörizmle mücadelede, operasyonel düzey de dahil olmak üzere iş birliği güçlendirilecektir.

Madde 6: Barış ve savaş zamanlarında personel değişimi yapılacak, ortak eğitim ve tatbikatlar düzenlenecek ve birlikte çalışabilirlik artırılacaktır.

Madde 7: Savunma sanayisinde teknoloji ve uzmanlık paylaşımı yapılacaktır. İleri teknoloji alanlarında ortak araştırma ve geliştirme, inovasyon ve ortak üretim yapılacak ve nitelikli personel yetiştirilecektir.

Madde 8: Dışişleri ve savunma bakanları ile genelkurmay başkanlarından oluşan bir “Stratejik Siyasi ve Savunma Komitesi” kurulacaktır. Komite, iki ülke arasında dönüşümlü olarak yılda iki kez toplanacaktır. Gerekirse liderler yılda bir kez bir araya gelecektir. Daimî sekreterlik Suudi Arabistan’da bulunacaktır. İlk genel sekreter Pakistan vatandaşı olacak ve genel sekreterlik üç yıllık dönemler için dönüşümlü olarak yürütülecektir.

Madde 9: Bilgi ve istihbarat, üzerinde anlaşmaya varılan güvenli kanallar aracılığıyla paylaşılacak ve bilgi güvenliği sağlanacaktır.

Madde 10: Barış zamanında, savaş zamanında ve acil durumlarda silah, mühimmat, yakıt ve yedek parçalar dahil olmak üzere lojistik destek sağlanacaktır.

Madde 11: Anlaşma, uygulama için yasal dayanak olarak kabul edilecek ve gerekirse ek yasal önlemler önerilecektir.

Madde 12: Tarafların daha önce imzalanmış uluslararası anlaşmalar kapsamındaki yükümlülükleri yürürlükte kalacaktır.

Madde 13: Gizli bilgiler üçüncü ülkelere, şirketlere veya bireylere açıklanmayacaktır. Bu bilgilere erişim, “bilme gerekliliği” esasına göre olacaktır.

Madde 14: Anlaşmanın yorumlanmasından veya uygulanmasından kaynaklanan ihtilaflar, istişareler ve müzakereler yoluyla dostane bir şekilde çözülecektir.

Madde 15: Anlaşma, ana taraflar arasında istişare ve oy birliğiyle değiştirilebilir.

Madde 16: Anlaşma, son onay belgesinin sekreterliğe tevdi edildiği tarihte yürürlüğe girecek ve süresiz olarak yürürlükte kalacaktır. Taraflar ilk 10 yıl boyunca anlaşmadan çekilemezler. Bu süreden sonra üç ay önceden yazılı bildirimde bulunarak çekilebilirler. Fesih veya çekilme, devam eden faaliyetleri ve projeleri etkilemeyecek ve gizlilik yükümlülükleri yürürlükte kalacaktır.

Bu Sözleşme Türkçe, Arapça ve İngilizce olmak üzere üç orijinal nüsha hâlinde imzalanmıştır. Metinler arasında yorum farklılığı olması durumunda, İngilizce metin geçerli olacaktır.

Türkiye’nin Kızıldeniz bölgesinde güvenlik ve istikrarın korunmasında büyük bir çıkarı bulunmaktadır. Bu anlaşma, Kızıldeniz ve Aden Körfezi bölgesindeki ekonomik, siyasi ve askerî çıkarlarının güvenliğinin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır.

Mekke Anlaşması çerçevesinde, İran krizi ve Bab el-Mandeb Boğazı ile ilgili sorunun barışçıl bir şekilde çözülmesini amaçlayan iki çok önemli olay yakın zamanda gerçekleşti. Birincisi, 23 Ekim’de İstanbul’da E3 ve R4 ülkeleri arasında yapılan görüşmeydi. Bu görüşmede, AB dışişleri bakanları ilk kez Mekke Paktı üyeleriyle görüştüler. Taraflar, bir sonraki görüşmenin Berlin’de yapılması konusunda anlaştılar. Almanya, Fransa ve İtalya dışişleri bakanları, Mısır (Mekke Paktı üyeliğine aday), Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan dışişleri bakanlarıyla bir araya geldi. Taraflar, küresel ekonomi ve enerji piyasasındaki kötüleşen durumu çözmek için Suudi Arabistan’ın Husi saldırılarına verdiği karşılığı ve öz savunma hakkını desteklediklerini vurguladılar. Ayrıca taraftarlar Yemen’in resmî hükûmetine de desteklerini ifade ettiler. AB’nin Aspides denizcilik misyonu kapsamındaki tüm yükümlülüklerini yerine getirmesinin ehemmiyetini de vurguladılar. Tüm taraflar çatışmayı diplomasi yoluyla barışçıl bir şekilde çözülmesinin büyük önem taşıdığını belirttiler. Görüşmeciler ayrıca İsrail-Filistin sorunu ve Karadeniz çevresindeki durum gibi diğer bölgesel konuları da ele aldılar. Avrupa Birliği (AB) ülkeleri özellikle endişeli ve üç yönde deniz taşımacılığının aksamasından büyük ölçüde etkileniyorlar: Hürmüz Boğazı, Bab el-Mandeb Boğazı ve Karadeniz. Bu bölgelere ağırlıklı olarak Rusya ve Ukrayna’dan tahıl geliyor ve bu da ciddi bir gıda krizine yol açıyor.

İkinci çok önemli bir olay ise doğrudan İslamabad ve İran’ın girişimiyle Mısır’ın katılımı olmadan 26 Ekim’de Tahran’da düzenlenen Mekke Paktı katılımcılarının toplantısıdır. İran Dışişleri Bakanı’nın daha önceki bir açıklamasında böyle bir görüşmenin gerçekleştirilmesinin önemli olduğunu ve Suudi Arabistan ile Husiler arasında İran’ın arabuluculuk yapmak için hazır olduğunu belirtmiş, ayrıca bunun için taraftarlara bir çağrıda bulunmuştu. Bu görüşmeden bir gün önce, Mısır Parlamentosu’nun alt kanadı, İran’ın Mısır’ı Yemen’in iç işlerine müdahil olmaması konusunda tehdit etmesine rağmen, Husi saldırılarına karşı Suudi Arabistan’ın korunmasına destek vermek amacıyla Mısır askerlerinin bölgeye gönderilmesini öngören yasa tasarısını kabul etti. İran, bu tür bir kararın acı tarihsel deneyimlere değinerek Kahire’ye tehditlerde bulunmuştu. İran, bu adımın bölgedeki durumu daha da kötüleştireceği konusunda uyardı. Mısır’ın yanı sıra TBMM de Suudi Arabistan’a bir Türk askerî birliği gönderme önerisini onayladı. Türkiye, bu önergeye göre Suudi Arabistan’a teknik uzmanlar ve askerî teçhizat içeren bir askerî birlik gönderecek. Ayrıca Türkiye’nin Suudi Arabistan’a sağladığı yardımlar arasında hava savunma sistemleri, insansız hava aracı operatörleri, stratejik planlama ve lojistik desteği ile Mekke Anlaşması kapsamında istihbarat ve gözetim yer almaktadır. Bu toplantının devam etmesi, Trump’ın İran’la tam ölçekli bir savaş ilan etmesinin ardından İran çevresindeki durumun yatıştırılması açısından özellikle önemlidir. Taraflar, mevcut sorunları diplomasi yoluyla barışçıl bir şekilde çözmek için bu toplantılara devam etme arzusunu dile getiren ortak bir bildiri yayınladı. Tahran, Suudi Arabistan’a, Suudi Arabistan ile Husiler arasındaki çatışmanın çözümüne yardımcı olmaya devam edeceğine dair güvence verdi.

Tüm bu örneklerden, Türk diplomasisinin aktif katılımıyla Mekke Paktı mekanizmalarının uygulanabilirliği ve etkinliği konusunda güvenle söz edilebilir. Türkiye öncülüğünde yürütülen bu girişim, kolektif diplomasinin veya “blok diplomasisi” olarak adlandırılabilecek yaklaşımın etkinliğinin de parlak bir örneğidir. Bu kolektif diplomasiye katılan ülkeler, Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan’ı tek bir grup hâlinde temsil etmektedir. Ayrıca başka bir blok olan AB ile birlikte bir blok hâlinde katıldığı için “blok diplomasisi” olarak da adlandırılabilir. Henüz bir örgütlenme sistemi ve kurumlar geliştirmemiş olan bu yeni blok tarafından atılan bu adımlar sadece askerî konuları değil, bölgesel ve küresel düzeyde diplomatik konuları da başarıyla koordine etmektedir.

Türkiye ve Bedir İttifakı Çerçevesinde Bölge Güvenliği ve İstikrarı İçin İş Birliği

Savunma ve güvenlik alanında imzalanan Mekke Anlaşması’nın ardından Türkiye, Pakistan, Katar ve Endonezya arasında 21 Ekim 2026’da Doha’da sonraki savunma mutabakatı olan Bedir bildirisinin imzalanmasının büyük ehemmiyetini vurgulamakta fayda var. Bu anlaşma, Türkiye’nin sadece Orta Doğu’da değil, Pasifik’te de konumunu güçlendirmesi açısından önemlidir. Bu mutabakat sayesinde Türkiye, büyük ölçekte askerî iş birliği ve ortaklığı güçlendiriyor; doğrudan savunma sanayisinin güçlenmesini ve gelişmesini destekliyor. Bu mutabakatın yakın gelecekte Singapur, Tayland, Malezya, Bangladeş, Güney Kore, Vietnam, Myanmar, Japonya gibi diğer Asya-Pasifik ülkelerini de kapsayacak şekilde genişletilmesi de mümkün. Ayrıca yakın gelecekte bu bölgeden bazı ülkelerin diğer Arap ülkeleriyle birlikte Mekke Paktı’na dahil edilmesi olasılığı da değerlendirilebilir.

Mutabakat zaptının imzalanmasından önce Türkiye, bu üç ülkeyle askerî teçhizat üretiminde ikili askerî iş birliğine sahipti. Ancak mutabakat zaptının imzalanmasıyla katılımcı ülkelerin coğrafi konumlarının farklı olmasına rağmen üç devleti de tek bir çatı altında, tek bir yapı içinde bir araya getirmeyi başardı. Bu, Türk diplomasisi için açık bir başarıdır; zira Türkiye’nin Orta Doğu ve Asya’daki güvenlik ve istikrar meselesinin kendi bölgesinin ötesine uzandığını ve Asya-Pasifik bölgesinden başladığını anlaması demekti. Bu durum ayrıca bölgenin Türkiye’nin ekonomik ve siyasi çıkarlarını korumak için gerek duyduğu güvenliğini sağlama konusunda Avrupa kıtası kadar önemli olduğunu idrakin göstergesidir. Bu mutabakat zaptı Badr İttifakı olarak da bilinmektedir.

Mutabakat, ortak askerî üretim, teknoloji transferi, araştırma ve geliştirme (Ar-Ge) ve teknik eğitimi kapsamaktadır. Amaç, dört ülke arasında çok taraflı bir savunma sanayisi üretim ağı oluşturmak ve tedarik zincirlerini entegre etmektir. Bu anlaşmayı imzalamadan önce Türkiye, bu ülkelerin tümüyle yakın askerî iş birliği içindeydi.

Türkiye, Katar ile ASELSAN ve BARZAN Holding’in ortak girişimi olan ve Katar’da uzaktan kumandalı silah sistemleri üreten BARQ adlı bir ortak şirkete sahiptir. Katar, ayrıca silahlı kuvvetlerinde silahlı Bayraktar TB2 insansız hava araçları, zırhlı araçlar ve savaş botları da bulundurmaktadır. Türkiye, Pakistan ile ASFAT’ın genel yükleniciliğinde PN MILGEM korvet projesinde iş birliği yapmaktadır. Bu proje, iki ülke arasındaki savunma sanayi iş birliğinin en önemli alanıdır. Türkiye, teknoloji transferi ve seri üretim amacıyla FNSS ve PT Pindad tarafından ortaklaşa geliştirilen KAPLAN MT orta tank projesinde Endonezya ile iş birliği yapmaktadır.

Bedir İttifakı sayesinde Türkiye, savunma sanayisini ikili iş birliği çerçevesinden çok taraflı bir iş birliği çerçevesine yükseltmiş oldu. Bu da Türkiye’ye savunma alanında ortak projelerin gerçekleştirilmesi için daha büyük yeni fırsatlar sağlayacaktır.

Bab el-Mandeb Boğazı’ndaki Artan Risklerle İlişkili Sorunlar ve Bunun Ukrayna ile Rusya Arasındaki Savaşa İlişkin Bir Dizi Ülkenin Dış Politikasındaki Değişikliklere Etkisi

Suudi Arabistan’ın petrol tedarikine yönelik abluka ve Husi saldırıları, Avrupa ülkeleri ve Amerika Birleşik Devletleri’nin enerji güvenliğini tehdit etti. Bu gelişme, birçok Avrupa ülkesinde yüksek petrol fiyatlarına ve kamu sektörünün çeşitli alanlarında önemli bütçe kesintileri öngören mali politikalara yönelik hoşnutsuzluk nedeniyle protesto gösterilerinin ve toplumsal huzursuzluğun yaygınlaşmasına yol açtı.

Son dönemlerde Avrupa genelinde kitlesel çatışmalar, protestolar ve ayaklanmalar patlak verdi. Bu ayaklanmaların esas nedeni, vergi politikaları, her gün artan gıda, kira, kaliteli eğitim ve kamu hizmetleri için ödenen yüksek fiyatlardan kaynaklanan yaşam maliyetlerinin artması idi. Göstericiler ayrıca devletin maliye kaynaklarının bütçe dağılımı ve konut politikalarından da rahatsızdılar. Bazı ülkelerde ayaklanmalar nedeniyle sokağa çıkma yasağı uygulandı. Tüm bunlar, yükselen petrol ve diğer enerji fiyatlarıyla tetiklendi.

Avrupa’yı başlangıçta Ukrayna’daki savaşla ilgili maliyetler, ardından Rus petrol ve doğal gazına uygulanan yaptırımlar yorsa da son darbeyi İran ile savaşın yol açtığı Orta Doğu krizi vurdu. Çünkü bu kriz, Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasına ve Bab el-Mandeb Boğazı çevresindeki duruma yol açtı. Bab el-Mandeb Boğazı’nın kapatılması, sadece dizel rezervlerini tüketime açmak zorunda kalan Avrupa ülkelerinin ekonomilerini değil, seçimlerden hemen önce ABD ekonomisini de etkileyen ciddi bir küresel dizel yakıt krizine neden oldu. Bu dizel yakıt kıtlığına yol açan Bab el-Mandeb etkisi, ABD dış politikasını önemli ölçüde etkiledi ve Ukrayna’daki savaşa yaklaşımını temelden değiştirdi.

Trump, Ukrayna’daki savaşı “Biden’ın savaşı” olarak adlandırdı ve Ukrayna’nın yeni bir başkana ihtiyacı olduğunu açıkça ilan ederek Ukrayna Devlet Başkanı Zelenskiy’nin meşruiyetini sorguladı. Trump, Rusya’ya uygulanan yaptırımları kaldırdı, ABD ve Avrupa’ya devasa miktarda Rus dizel yakıt ithalatının önünü açtı. Trump’ın politikası, Rus atasözü olan “Kendi gömleği vücuda daha yakındır.” sözünün açık bir örneğidir.

Zelenskiy’nin Rus petrol rafinerilerine, petrol ve dizel depolama tesislerine büyük çaplı saldırılarla karşılık vermesi Trump’tan gelen bir başka olumsuz tepkiye yol açtı. Bu da bir ültimatom ve ABD’nin Ukrayna’ya desteğini azaltma tehditleri şeklinde açık baskıya dönüştü. Elon Musk da Trump’a destek çıktı ve Ukrayna’nın yeni bir lidere ihtiyacı olduğunu ilan etti. Musk’ın açıklaması ve tepkisi çok önemlidir. Çünkü Ukrayna Silahlı Kuvvetleri, resmî olarak tanınan Ukrayna topraklarındaki Rus hedeflerine saldırmak için Musk’ın Starlink uydu iletişimini kullanıyor. Kiev, Starlink’i Rus topraklarının derinliklerine yapılacak saldırılar için kullanma izni almak üzere defalarca girişimde bulundu ancak Musk sürekli olarak reddetti.

ABD, 21 Ekim’de özel temsilcisi Steve Witkoff’u Rusya’ya göndererek niyetinin ne kadar ciddi olduğunu göstermiş oldu. Putin, Witkoff’u St. Petersburg’daki Konstantinov Sarayı’nda kabul etti. Üç saatten fazla süren görüşmede ikili ilişkiler ve Ukrayna’daki savaşın barışçıl çözümü ele alındı. Taraflar, Rusya, ABD ve Ukrayna’nın katılımıyla 10 Kasım’da Abu Dabi’de üçlü görüşmeler yapılması konusunda anlaştılar.

Bu görüşmelerin ardından, 18-19 Kasım 2026 tarihlerinde Çin’in Shenzhen kentinde Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği Zirvesi düzenleneceği ve burada Rusya-Çin-ABD Liderler Zirvesi de yapılacağı duyuruldu. Bu durum çok büyük önem taşımakta. Çünkü Çin’in Rusya ve Ukrayna arasındaki barış görüşmelerine olan güçlü ilgisi ve çıkarlarını göz önüne çıkarıyor. Özel elçi, Ukrayna ile daha önce görüştüğü bir planla Rusya’ya geldi ve çatışmanın çözümü yönünde önemli ilerleme kaydedildiğini belirtti. Ayrıca Avrupa ve Rusya arasındaki güvenlik alanında gerginliğin son zamanlarda artması nedeniyle Rusya’nın bir AB ülkesiyle müzakere etmesi de bekleniyor. Ancak Norveç ve Finlandiya dışında hangi ülkenin müzakereci ülke olacağı henüz bilinmiyor. Rusya, ABD’ye ayrıca gübre satışını, Nord Stream boru hattının onarımı ve yeniden faaliyete geçirilmesi, savaş sonrası dönemde Ukrayna’nın doğal gaz taşıma ağının yeniden başlatılması, ortak yapay zekâ veri merkezlerinin kurulması ve Lukoil meselesini de görüşmeyi teklif etti. 22 Ekim’de ABD Hazine Bakanlığı’nın yaptırımlar altındaki Lukoil’in yurt dışındaki varlıklarını satma lisansı sona erdi. Ayrıca Rusya, ABD-İran savaşında arabuluculuk rolü de üstlenebileceğini dile getirmiş oldu.

Başbakan Andy Burnham İngiltere’nin Ukrayna ve ABD arasındaki ilişkileri iyileştirmek için çaba göstereceğini ve Ukrayna’ya askerî ve mali yardım sağlamaya devam edeceğini, 45 milyon sterlin (59,6 milyon dolar) değerindeki karadan havaya füzelerin transferini hızlandıracağını belirterek İngiltere’nin tutumunu ifade etti. Ayrıca Ukrayna’nın acil ihtiyaçlarını karşılamak için 10 milyon sterlinlik bir LMM füze paketinin teslimatının da hızlandırılacağını belirtti.

İngiltere, Suudi Arabistan petrolünün ana tüketicisi olan ve Basra Körfezi’nde alternatifler aramak zorunda kalan Fransa’nın aksine Kuzey Afrika ülkelerinden enerji kaynaklarına erişebiliyor. Bu nedenle, Fransa’nın Ukrayna’ya desteği İngiltere’nin kadar güçlü olmayacak. Ülkedeki iç durum nedeniyle, sağcı güçlerin güç kazanmasıyla birlikte Fransa bu konuda ABD’nin yanında yer almak zorunda kalacak.

İngiltere, ABD ve bazı Avrupa ülkelerini Rusya ile savaşta Ukrayna’nın destekçileri arasına geri getirmek için Hürmüz Boğazı ve Bab el-Mandeb’den gelen petrol tedariki krizini çözmek için her türlü çabayı gösterecektir. Ayrıca İnglitere, Süveys Kanalı’nın işleyişini engelleyen her türlü riskleri kaldırmak için bütün gücünü kullanmaktan vazgeçmeyecektir.

İki boğazı kapatarak ABD ve Batı Avrupa ülkelerine baskı uygulamaya çalışan ve böylece küresel bir enerji krizi yaratan İran, tek bir adımda tüm çatışan tarafları uzlaştırdı ve onları İran’a karşı yöneltilmiş birleşik bir cephede birleştirdi. ABD ve Avrupa, mevcut sorunların büyük bir kısmını çözerek petrol ve doğal gaz kaynakları olan Rusya’ya (Ukrayna Savaşı öncesi) geri dönecekler. Şu anda buna yavaş yavaş tanık oluyoruz. Bu ülkelerdeki muhalefet ve sağcı partilerin güçlenmesi, protesto dalgalarına dönüşen iç siyasi durum, Batı Avrupa liderlerinin Rusya ile ilişkileri normalleştirme arzusunu güçlendirecektir. İran’ın bu şekilde ABD ve Avrupa’ya baskı uygulama stratejisinin ne kadar başarılı olduğu ilerleyen gelişmelerle ortaya çıkacaktır. Ancak İran’ın bu eyleminin yaklaşık beş buçuk yıl süren Avrupa’daki krizi sona erdirmede belirleyici olduğun kesin.

Krizin sona ermesiyle birlikte Avrupa kıtasında yeni koşullar şekillenmekte ve Rusya’nın kıtadaki askerî faaliyetleri öncesindeki dönemden farklı nitelikler taşıyan yeni bir jeopolitik tablo ortaya çıkmaktadır. Bu yeni jeopolitik gerçekliklerden biri de Finlandiya ve İsveç’in NATO’ya katılması ve neredeyse tüm Batı ve Doğu Avrupa ülkelerinin savunma politikalarındaki yapılan değişikliklerdir.

İran’ın Bab el-Mandeb Boğazı etrafındaki stratejisi, topraklarının %30’unu kaybetmek zorunda kalan ve nüfusunun büyük bir kısmını yitiren (önemli bir kısmı öldü veya başka ülkelere göç etti) Ukrayna için büyük bir üzüntü kapısı olabilir. Ekonomik kayıpları yaklaşık 160 milyar dolar olarak hesaplanan Ukrayna’nın arta kalan yıkımlarını da hesaba katarsak durum daha da vahim. Ancak bu İran stratejisi, Ukrayna ile Rusya arasındaki çatışmayı çözmek için ABD-Rusya planının kabul edilmesi ve ABD ile Rusya arasında yaşanan keskin yakınlaşmanın ardından Batı ve Doğu Avrupa ülkeleri için de büyük bir üzüntü kaynağı olacak mı? Üstelik bu ABD ve Rusya yakınlaşmasına Orta Doğu ve Avrupa’da önemli bir varlığı elde eden Çin de üçüncü bir oyuncu olarak dahil oldu. Mevcut güç dengesi göz önüne alındığında, ABD ile Rusya arasındaki yakınlaşmanın yalnızca Avrupa kıtasındaki olayların değil, küresel jeopolitikteki olayların da gelişimi üzerinde belirli sonuçları olacaktır.

Fotoğraf: Anadolu Ajansı

Webinara
Kayıt Ol !

Son 2 Gün